20/11/2021
LAI SIANGTHO ATUAMPIANNATE
a) A Kizopzia Tuampian Hi (Unique in It’s Continuity)
Lai Siangtho buppi bukhat bek hi-a,
1. A kigelh masa pen leh a nunung pen k*m 1600 kihal hi.
2. Mi tuamtuam 40 val in agelh hi a, k*mpi, galkapmang, lokho mi, mipil, ngabeng, siahd**g, k*mpi ulian, tuucing cih bangin mi namkim kihel hi.
3. A kigelhna zong mun tuamtuam ahi hi. Moses in gamlak ah gelh hi. Jeremiah in dum sungah gelh hi, Daniel in k*mpi innsung leh mualpang ah, Paul in thong sungah, Luke in khualzin kawmin, John in Patmos a thongkiatna panin gelh hi.
4. Leitang lianpi (continent) thum – Asia, Europe leh Africa te pana kigelh ahi hi.
5. Kampau nam thum - Hebia, Aramaic, leh Greek kampaute tawh kigelh ahi hi.
6. Laigelh zia zong a tuamtuam hi-in, taangthu, laikhak, la, upadi, thugentehna, mailamthu genna, ctp. kihel hi.
b) A Kihawmkhiatzia Tuampian Hi (Unique in It’s Circulation)
Laibu dangte awn khat a kizuakkhiat nading baih lo hi. Awn sawm bang a kizuakkhiate laibu minthang mahmah hi ta hi. Ahi zongin, Lai Siangtho bu pen awn tul a simin kizuakkhia hi. United Bible Society te kia in 1998 k*m khat sungin Lai Siangtho awn 585 zuakkhia uh hi. Hih pen setkaan (second) nga sim a mikhat a kipia hileh k*m 92 val hun la ding hi.
c) Kampau Tuamtuam Tawh Akiteikhiatna-ah Tuampian Hi (Unique in It’s Translation)
Laibu minthang dangte kampau nih leh thum ciang bang kitei thei hi. Kampau dang sawmval a kitei ding laibu haksa hi. Ahi zongin Lai Siangtho ahih leh, leitunga om kampau tuamtuam 2200 in kiteikhin hi. Taanglai bangin laibu pen a kigelhcilna kampau longal kampau dangah kitei khollo zaw hi. Ahi zongin, Lai Siangtho Lui, 250 BC k*min akigelh cilna Hebrew pan Greek lai-in kitei-a Septuagint kici hi.
d) A Omsuak Zawhna-ah Tuampian Hi (Unique in It’s Survival)
Lai Siangtho a kigelh cilna a kizang vante pen a sia baih mahmah vante ahi hi (Gtn. Pumping kiphan laidal, savun ctp.) Ahi zongin, a hunlapin kitei toto a, mangthang, kisia cih bang om lo-in a kigelhcilna banglian mahin na om suak toto hi. Leitung thu tawh kisai taanglai a kigelh laite a kisia leh a mangthang a tamzaw ahi hi. Ahi zongin Lai Siangtho Thak kigelhna taanglai laibu Greek pauin 5000 bang om a, Latin pauin 8000 bang om-in, kampau dang tuamtuam tawh 1000 bang tuni mahmahin om hi. Hih laibute a tom, a sauna bel khat le khat kibang lo hi.
Lai Siangtho Pasian’ kammal ahih manin dawimangpa in zong a khangkhangin suksiat sawm den hi. AD 303 k*min Zawma k*mpi Diocletian in Lai Siangtho khempeuh haltum ding thu pia hi. Ahi zongin Lai Siangtho a bei cih thadah, a sauvei lo-in Zawma k*mpi Constantine hong kah-a, Constantinople khua pawlpite’ zat ding Lai Siangtho bu 50 k*mpi sum tawh bawl dingin thu pia hi.
Piantit (French) mi Pasian a um lo Voltaire kicipa (1694-1778) in “Tuzawh k*m zakhat sungin Tapidaw biakna bei ding hi,” ci-in gen-a, ahi zongin ama khangkhit ciangin leitungbup ah Tapidaw biakna kizel semsem hi. Voltaire sihzawh k*m 50 ciangin Voltaire’ inn leh laikhetna, Geneva Bible Society ten zang-a, Lai Siangtho khetna-in zang zihziah uh hi, ci-in kigen hi.
Judson tei Kawl Lai Siangtho zong Pasian in kem lo hileh amangthang ding ahi hi. Ava thong pan Aungpinle apai ding ciangin Judson in lukham a aneih a Kawl Lai Siangtho tei pua thei lo hi. ‘K*m tampi ka nasep amawkna suakta,’ ci-in Judson dah mahmah hi. Ahi zongin Pasian in a Kammal na kem hi. Thongcingte khat pai-in Judson van nusiatte sungah a deihhuai peuh a om kha hiam ci-in va en hi. A lukham mu in, ahi zongin, laktaak salo in ninkholna ah khiasuk hi. Tua khit ciangin Judson sawltangzangpa Maung Ing thongah hong pai-in a pu in van nusiat khak peuh a neikha hiam, ci-in hong zong hi. Lukham a kituam Judson’ Kawl Lai Siangtho tei a muh ciangin inn ah hong ciahpih pah vingveng hi. Tua thu Judson in a zak ciangin nuam mahmah a, Pasian tungah lungdam ko hi.
e) A Thuhilhna-ah Tuampian Hi (Unique in It’s Teachings)
Mailam thu genkholna:
Biakna dangte laibute ah mailam thu genkholhna cih bang om lo hi. Ahi zongin Tapidawte’ Lai Siangtho ah genkholhna tampi om in, a tangtung khin zong tampi mah hi a, a tangtung lai ding zong tampi om hi. T**a Zeisu hong paimasak tawh kisai bangin, ahun ding (Dan. 9), amun ding (Micah 5:2), a suah zia ding (Isa. 7:14), te Lai Siangtho Lui sungah ciantakin kigenkhol hi. A nuntak zia, a sih ding leh a thawhkik ding hunte zong kigen hi (Isa. 53). Tua banah, Edom khua a kisuksiat nading thu (Obad. 1), Babylon a kisamsiatna thu (Isa. 13), Tyre khua kisuksiat nading thu (Ezk. 26), Nineveh khua kisuksiat nading thu (Nahum 1-3), leh Israel mite a gam uh ah a ciahkik nading uh (Isa. 11:11), thute Lai Siangtho a kigenkhol banglianin tangtung hi.
Taangthu:
1 Samuel panin 2 Khangthangthu ciangah k*m 500 sung Israel mite taangthu kikhum hi. Leitung minam tuamtuamte’ taangthu lakah Israel mite’ taangthu banga ciantaka kiciamteh taangthu om lo hi. Taanglaia Egypt, Babylon, Assyria, Pheonicia, Greece, Zawma (Romans) mite ahi zongin, tuhun a German, India, Sen (China) mite ahi zongin, Israel mite banga taangthu leh ngeina kician sinsen anei, akemsuak kuamah om lo hi.
A Gen Thute:
Lai Siangtho in ahi bang lianlian in thu gen hi. Ahoihlote ahi zongin, a hoihte ahi zongin, ip bawl, hemgen cih bang om lo-in, ahi bangin gen hi. Pasian zat mi minthangte mawhna zong ahi bangin gen lel hi. Lungnopna, lungkhamna, nuamna, dahnate ahi bangin gen hi.
f) Nuntak Khuasakziate Athuzawhna-ah Tuampian Hi (Unique in It’s Influence on Civilization)
Tapidaw biakna leh Lai Siangtho, nitumna lam ah kizel masazaw ahih manin Lai Siangtho in nitumna lam mite nuntak khuasakzia, lungsim kuanzia, thungaihsutziate thuzawh mahmah hi. Tua ahih manin, tuni-a nitumna lam mite ngeina i cih thu tampite Lai Siangtho pana kingahkhia ahi hi. Lai Siangtho’ thuzawhna tawh khangkhia uh ahih manin midangte sangin nitumna lam mite thu khat peuhpeuh ah madawk zawpah uh hi. Midangte sangin nitumna lam mite akhuak uh a hoihzaw cih bang hilo hi. Ahi zongin, a thungaihsutzia uh Lai Siangtho in thuzawh ahih manin nathak khat peuhpeuh a phuankhia masa (inventor) pen nitumna lam mite vive hizaw hi. Nate thu siam (scientist) minthang Isaac Newton bangin, “Apil, a kician Pasian in a pilvai, a kician van leh lei bawl hi,” cih thubulphuhin nei hi. Mihing khat ii man neihna, mihing khat ii suahtakna cih thute nitumna lam mite in athupi koihna pen uh Lai Siangtho pana angah uh ahi hi. Mihing pen singkung lopa leh ganhing bang hi lo-in, Pasian in Amah suna abawl hi cih thu sang uh a, mihing manphatna tel uh hi.