17/10/2024
Shqipëria parahistorike, krahasuar me rajonet e tjera të Europës Mesdhetare, kohët e fundit ishte relativisht e banuar nga Homo sapiens. Vendbanimi më i hershëm i njohur njerëzor daton në Paleolitin e Sipërm, 40,000 p.e.s në Luginën e Kryegjatës, pranë vendit antik të Apollonisë. Janë gërmuar disa vende të tjera Paleolitike, nga të cilat më të spikaturat janë shpella e Konispolit (24,700 p.e.s), mjetet e flintit të gjetura në afërsi të Xarrës, strehimoret e Shpellës së Blazit pranë Urakës dhe banimi i Malit Dajt,[duhet citim] pastaj gjatë periudhës së Mesolitit Kryegjata e sipërpërmendur,[8] Konispol dhe Gajtan[qytetërimi i nevojshëm] përfaqësojnë mjete më të zhvilluara prej guri, flinte dhe briri. Një vend tjetër i rëndësishëm i veprimtarisë industriale Mesolitike është miniera e flint e Goranxi që ishte në funksion rreth 7,000 p.e.s.
Projekti i gërmimit të vendbanimit parahistorik të Vashtëmit përfundoi në vitin 2013, dhe rezultatet e tij konfirmuan se ishte një nga vendet më të hershme të bujqësisë në Evropë, që daton në 6,600 p.e.s, shumë kohë përpara se Revolucioni Bujqësor Neolitik të arrinte në rajon. Vashtëmi ndodhej pranë lumit Devoll duke ushqyer Liqenin e Maliqit, një rajon që u bë djepi i kulturës më të shquar neolitike të Shqipërisë së sotme: kulturës Maliqare. Fillimisht përfshinte vendbanimet Vashtëmi, Dunavec, Maliq dhe Podgorie. Artefaktet, poteria dhe kultura shpirtërore e tyre u përhapën nëpër lugina, dhe deri në fund të Neolitit të Poshtëm ajo mbulonte një zonë të madhe duke përfshirë territorin e Shqipërisë moderne Lindore. Vendbanimet njerëzore të pjesëve perëndimore të vendit të sotëm ishin më tepër të lidhura me kulturat arkeologjike të detit Adriatik dhe luginës së Danubit. Gjatë Neolitit të Mesëm u zhvillua arritja e një uniteti kulturor në mijëvjeçarin e 5-të p.e.s, e cila u përfaqësua nga poçeria mbizotëruese e zezë dhe gri, objekte rituale qeramike me katër këmbë dhe figurina Nënë Tokë nëpër vendet bashkëkohore Dunavec-Maliq, Cakran, Kolsh dhe Xarrë. Ky unitet u bë edhe më i dukshëm gjatë Neolitit të Vonë, për shkak të marrëdhënieve më intensive midis vendbanimeve që ndihmuan përshtatjen e gjerë të shpikjeve të reja teknologjike dhe metodave të përpunimit (hoe, gur mulliri, rrota rrotulluese primitive), qeramika e lyer me dy ose tre ngjyra (tipikisht kuq e zi), me shfaqje dizajne dhe modele të përpunuara.
Me Kalkolitin, në gjysmën e dytë të mijëvjeçarit të 3-të p.e.s, u shfaqën mjetet e para të bëra nga bakri dhe ndihmuan njeriun bashkëkohor të jetë më efikas në veprimtaritë bujqësore dhe industriale. Qeramika e qeramikës vazhdoi traditën neolitike si nga aspekti tipologjik ashtu edhe nga ana teknologjike, por ajo përshtati disa nga metodat dhe modelet e kulturave të tjera në Gadishullin Ballkanik. Në të njëjtën kohë njeriu i epokës ishte dëshmitar i migrimeve të mëdha indoeuropiane të proto-indoevropianëve duke u larguar nga vendlindja në stepat e Evropës Lindore dhe duke u përhapur drejt Azisë dhe Evropës. Bazuar në gjetjet dhe faktet arkeologjike arkeologu kryesor shqiptar Muzafer Korkuti deklaroi se edhe pse këta migrantë nomadë sollën kulturën e tyre në pjesën lindore të Ballkanit, megjithatë ata u përzien me popullsinë vendase autoktone e cila deri në fund të Epokës së Bakrit përfundoi në formimi i një baze etnokulturore të ilirëve të mëvonshëm.
