26/09/2024
Here is an interesting History from our recent book "Khala Nkomo KaZulu", which is a collection of oral evidence about the political life of the Zulu state.
The book is R250 + R60 Paxi
You can whatsapp - 072 391 1722 or inbox us.
-----------------------------------------------------------------------
IMP’ ENKULU EYALIWA USHAKA NOZWIDE EMHLATHUZE
UShaka (ehlehlel’ uZwide), wehla ngoGcongo eNkandla, wawel’ iNsuze, wawel’ uThukela. Wadundubala phezulu kuNtunjambili nezinkomo nesifazane nabantwana kanye nempi yakhe. Usethi-k’ uShaka: “Ngiyamaz’ uZwide, kahlaseli ngezinkomo, uthwal’ imithwalo yamabele. Angibaswezisel’ amabele; ambulelwe,
ashiswe, lonke lelizwe laseMhlathuze, naseMvuzane, nakuMaqonga,
nasoSungulweni, naseNtolwane, naseMamba.
Ashisw’ amabele. Wad’ ethum’ izinhloli ziyolunguza, izinhloli ezizenza mpana, ukub’ ekaZwide iqhubeke njalo, ilokh’ ithi: “Hawu! Nans’ impi!” EyakwaNdwandwe yaze yaqhamuka-ke kuMaqonga. Yehla ngeNtolwane, yeza kuMadungela. Yayisibuya, sokuphel’ ukudla. Ibuya ngoMadungela, eze ngaye. Isibuy’ imlahl’ uMadungela, Isiyawukhuphuka ngoMabululu, ukhalo olusuk’
eZinsungulweni.
Amabuth’ akaShaka, ukub’ abone ukuth’ eyakwaNdwandwe isize yafika phakathi nezwe (isize yehla ngoGcongo), ayeseth’ eNkosini: “Hawu! Impi yaze yangen’ ekhaya na? Sidedele!” wayeseyithetha-k’ uShaka. Uthe nxa eyithethayo, kwakhumuk’ uphaphe lwakh’ emqheleni. Uphaphe lwendwa olude, lwawa. Lwawela phansi, lwagxumekela, lwema, lwatshikiza. Impi lena-ke, bathi: “Sashaywa izimvalo, ukuthi wo! Lwaw’ uphaphe lweNkosi, iNkosi ikhiph’ impi!”
Zagijim’ izinceku zayoluthatha. Wath’ uShaka: “Luyeke! (Esho ngamandla) Lukhon’ oluzokuwa!” Zaluyek’ izinceku.
Wathi-ke: “Bhekani-ke Zulu! Anothi nxa senifike kuyo, (ingabe iye ngasentabeni, nina yanibuyisela ngezansi, ifun’ ukunivelela ngaphezulu), niyiyeke.” Useyayiphaka-ke njal’ uShaka. Uyiphaka nganeno koThukela. Usethi ukuyiphaka kwakhe: “Wo! Sebelambile!” Uthi-k’ emabandleni akhe: “Ngiphak’ uNomdayana, ngiphak’ uMgumanqa, ngiphak’ uNteke,” amhloshana-ke lawo. Kukhon’ amadoda. Lawo-ke (amabutho) kuthiwa amhlophe, amakhulu. Amhloshana amakhehl’ asand’ ukuthunga; amnyama izinsizwa.
“Niyifice khon’ oSungulweni. Senifika nibamba, nilwa nabo. Senithi noma nizw’ ukuthi bayavuma bengaqinis’ ukuya phambili, nide nithi wahla, nide nikhumuka niza neno, nenz’ ukubalibazisa. Ningathi niyababalekela. Kusasa-ke sengileth’ amhlophe, kuyawubamb’ amhlophe.” Ush’ oNtontela, noMbelebele, noSiklebe,
noluFasimba, “uNomagomba wasemini, uGobandwane”.
Usethi-ke la amnyama awoMbonambi, nawoSiphezi, usewaphaka. Useth’ ababang’ ekhaya likaZwide ngob’ impi yakhe nansi laph’ ikhona. “Niyawufik’ eseyedwa nje. Nimbambe nimnqume. Isiyafika lempi, sekusemanxiweni, senichithil’ ekhaya. Sekungenise nina, yinina eniwumphakathi.” Kuthe-ke nxa eseyisusil’ impi, wayeseth’ ezincekwini aziluthath’ uphaphe lwakhe. Zaluthatha. Wayeselubuyisel’ emqheleni, lalukhumuke khona.
Bala-ke! Ngaleli langa okulw’ amhloshana asenza kanjalo, njengalokhu kush’ uShaka. Selize lishon’ ilanga. Kulwa won’ amhloshana belu. Sekusa-ke kusasa. Amhlophe eza nay’ uShaka uqobo lwakhe. Useyizwile ukulwa kwayo, yangayizolo, ulal’ ezwile. Ngoba phela kukhon’ amehl’ akhe, angalwiyo. Wayiletha kusas’ ekuseni. Usehlil’ uNdwandwe, useduze koMhlathuze, useMvuzane (ongen’ eMhlathuze). Yabambana, esephelele wonke, namhlophe
namhloshana (abelwa ngezolo). Abambana nganeno koMhlathuze,
kwaNomvemve, ngaseBomvaneni. Waqala wabambisa won’ amhloshana kuqala. Wathi nakulawa abengakabambi, amhlophe, wath’ akubamb’ amakhal’ ayo, nezinhlangothi (ikhala yilon’ uhlangothi, kunye). Yayisingena-k’ emhlophe.
Yagqimuk’ ekaNdwandwe, yasuka. Base bekhathazwe indlala. Kabasadli lutho. Iqili liqale lashis’ amabele kuqala! Yabathel’ eMhlathuze. Yabawezela ngaphesheya. NoZulu wawela. Ngaphesheya wabuy’ uNdwandwe. Wayigqimul’ eyakwaZulu, wayithel’ eMhlathuze. Wabuya wayiwelisela nganeno. Wabuy’
uZulu nganeno, noNdwandwe esewele wonke. Yabambana. Wagqimuk’ uNdwandwe, bazithel’ eMhlathuze. Bayiwezela ngaphesheya, njengakuqala. Ithe ingaphesheya futh’ ekaNdwandwe yabuya. Yabuye yayithatha, yayithel’ eMhlathuze, amabandla kaZwide; aMankayiya kanye namaPhela. Kwema khona lokho. Wabuye wabuy’ uNdwandwe, waxosh’ uZulu. Wabuye wabuy uZulu,
waxosh’ uNdwandwe. Umuntu angez’ akubala um’ iziwombe zingakhi. Ngoba namadod’ ayeyilwa, athi kabazi.
Kwaze kwabhej’ uMhlathuze, amanz’ aba bomvu igazi lamadoda. Abant’ abafayo, abafela phakathi kwamanzi, baze baba ucaca ngaphesheya komfula, nanganeno ezimfundeni, izidumbu. Abanye sebesikwa imikhonto yezidumbu, bobabili (nababalekayo, nabaxosh’ abanye). Babuye babuye futhi. Laze lashon’ ilanga.
Kwaze kwath’ ukugcina-ke, kwagcin’ uZulu. Yayisibaxosh’ ukuphela. Isibagwaza njalo, imuka nabo. Nabo sebebaleka, beqond’ emakhaya kubo. Isibajoja ngasemuva, ibalandela. Lapha-k' eMhlathuze, ukuba kugcina, uNdwandw’ engab’ esabuya, kwawel’ uNdlela kaSompisi. Wayesethola lezi zibongo-ke:
“Umweli!
Iwele yonk’ iNtontela, kweliphesheya.
Ugod’ oluhlal’ aMankayiya.”
TO BE CONTINUED...